"Хөх манангийн хэлхээ"

Намрын шаргал наранд ээсэн тал нутаг алтран туяарч, алсад цэнхэртэх уулс нэг л нууцлаг, нэг л гунигтайхан дүнхийх нь яг л мартагдсан түүхийн хуудсыг сахиж буй өвгөн сахиул мэт харагдана. Жаран насны босгыг хэдийнэ алхсан Дорж гуай гэрийнхээ гаднах нар салхинд онгож гандсан модон вандан дээр суун, насан туршдаа нөхөрлөсөн гаансаа нэгэнтээ нэрж, хөх утаа савсуулах зуураа тэртээх хаяалбарыг алсын хараа тавин ширтэх нь түүний сэтгэлд ямар нэгэн хүлээлт, магадгүй насан туршдаа нууцалж ирсэн дурсамжийн цуурай хадаж буйг илтгэнэ. Энэ намар яагаад ч юм бэ, талын салхи сэрчигнэх бүрт сэтгэл нь нэг л тогтож өгөхгүй, хуучин цагийн дурсамж, аавынх нь хэлж байсан домог мэт ярианууд зүрхнийх нь гүнд хөндүүрлэн сэдэрч, өөрийн мэдэлгүй цаг хугацааны урсгалд төөрөөд байх болов. Гэрийнх нь хаяагаар гүйх ач хүүгийнх нь цээж дүүрэн инээд алдах дуу энэ нам гүм, аниргүй байдлыг үе үе эвдэх боловч Дорж гуай тэр бүрийг анзаарах сөхөөгүй, харин саяхан хотоос ирсэн хүүгийнх нь авчирч өгсөн, олон жил цоожтой байсан хуучин модон авдар дээр хараагаа тогтоон сууна. Энэхүү авдар бол түүний ээжийнх нь, магадгүй түүнээс ч өмнөх үеийнхний өв дамжин ирсэн нандин эд бөгөөд түлхүүр нь хаа нэгтээ гээгдсэн хэмээн яригддаг байсан ч хүү нь хотын захаас нэгэн хуучин эдлэлийн дэлгүүрээс яг таарах гоёмсог хийцтэй, хүрэл түлхүүр олж ирсэн нь энэ бүх нууцыг тайлах эхлэл болсон юм. Дорж гуай гэртээ орж, авдрын өмнө сүсэглэн сөгдөхөд гар нь үл ялиг чичирч, олон жилийн турш хадгалагдсан нууцтай нүүр тулах гэж буйгаа мэдрэн зүрх нь хүчтэй цохилно. Хүрлээр цутгаж, угалзлан сийлсэн тэрхүү түлхүүрийг авдрын зэвэрсэн нүхэнд хийхэд "таг" хийх дуу гарч, олон жилийн хаалттай хаалга нээгдэхтэй зэрэгцэн хуучирсан даавуу, ганга өвс, арцны анхилуун үнэр сэнгэнэж, цаг хугацааны тоос агаар мандалд манарлаа. Хамгийн дээр нь байсан торгон гадартай, өнгө нь гандсан цэнхэр хадагны дороос нэгэн зүйл гялалзах нь түүний харцыг булаасан бөгөөд энэ нь мөнгөн тоногтой, маш нарийн хийцтэй эмээлийн хазаар байсан ч амгайн дээр нь маш жижигхэн, бараг харагдахгүй шахам "Тэнгэрийн хүлэг" гэх үгсийг эртний бичгээр сийлсэн нь ер бусын шинж чанарыг агуулж байв. Дорж гуайн нүдэнд гэнэтхэн нулимс цийлэгнэж, хүүхэд байхад нь аав нь нэгэн удаа энэхүү хазаарыг үзүүлээд "Энэ хазаарыг зөвхөн жинхэнэ хүлэг нь өөрөө эрэлхийлэн ирэх үед л гаргаж ирээрэй, тэр болтол энэ авдар дотор чимээгүй хэвтэх ёстой" гэж аминчлан захиж байсан дуу хоолой чихэнд нь сонсогдох шиг болов. Авдрын ёроолоос хазаарын хажуугаар нэгэн бичиг гарч ирсэн бөгөөд муутуу цаасан дээр бийрээр маш хичээнгүй бичсэн тэрхүү зурваст: "Энэхүү хазаарыг зөвхөн сэтгэл нь цагаан, зориг нь бат, эх орноо гэсэн халуун цустай хүн л эзэмших эрхтэй бөгөөд хэрэв чи үүнийг гартаа барьж байгаа бол чиний урд агуу их аялал, магадгүй агуу их хагацал хүлээж байна" гэсэн нь өвгөний сэтгэлийг улам бүр түгшүүрт автууллаа. Дорж гуай зурвасыг уншиж дуусаад гадагш гарахад наран хэдийнэ хэвийж, уулсын сүүдэр тал дээгүүр хөлдүүс шиг сунаж эхлэх мөчид алсад, тэнгэрийн хаяанд нэгэн цагаан тоос босож, ер бусын хурдтайгаар нааш чиглэн ирж яваа нь харагдав. Хурдан морины туурайны чимээ газар дэлхийг зөөлөн чичрүүлж, агаар мандалд нэгэн ер бусын эрчим хүч түгэн тархах зуур тэрхүү цагаан тоосон дундаас урьд өмнө үзэгдээгүй, гал шиг улаан зүсмийн, дэл сүүл нь салхинд намирах нэгэн хүлэг морь ганцаараа давхиж ирээд тэдний уяаны шон дээр зогсох нь тэр. Морь яг л эзнээ таньсан мэт Дорж гуай руу харан намуухан янцгаахад өвгөний зүрх цээжин дотроо хүчтэй цохилж, авдар нээгдсэн, түлхүүр таарсан, хазаар гарч ирсэн зэрэг бүх үйл явдал нэгэн цэгт огтлолцож байгааг тэрээр ухаарлаа. Дорж гуай хазаараа сугавчлан, морин дээр аажмаар дөхөж очиход морины духан дээр саран хэлбэртэй цагаан сартай байхыг анзаарав; энэ бол домогт гардаг "Тэнгэрийн сартай хүлэг" мөнөөсөө мөн байсан бөгөөд яг тэр мөчид тэнгэр гэнэт харанхуйлж, хүйтэн салхи хаанаас ч юм үлээж эхэлсэн нь зөвхөн нэгэн хүлэг ирсний дохио биш, харин бүхэл бүтэн нэгэн үеийн хувь заяаг шийдэх их үйл явдлын эхлэл байсан юм. Дорж гуай хазаараа сугавчлан, моринд дөхөх зуур алсад тоос татуулан ирэх бараан дүрсүүд улам бүр тодорч, тэдний морьдын туурай тасралтгүй нүргэлэх нь амар амгалан тал нутгийн зүрхийг зүсэх мэт зэвүүн сонсогдоно. Тэд бол ердийн нэг малчид биш, харин зорилгоо гүйцэлдүүлэхийн тулд юу ч хийхээс буцахгүй, өөртөө итгэлтэй бөгөөд хүйтэн цэвдэг харцтай, морьдынх нь давхилт хүртэл цэргийн сургуулилалт мэт нэгэн жигд хэмнэлтэй байлаа. Намрын жихүүн салхи өвгөний гандсан дээлийн хормойг дэрвүүлж, эргэн тойрны байгаль дэлхий гэнэтхэн нэгэн аюулт зүйлийг зөгнөх мэт нам гүм болж, хаа нэгтээгээс хөхөө шувуу гунигтайхан донгодох нь энэ үдэш тайван өнгөрөхгүйг сануулах шиг. Тэрхүү гал улаан зүсмийн морь Дорж гуайг өөртөө хүргэхдээ яг л эртний танилаа хүлээж байсан мэт намуухан зогсож, хазаарын мөнгөн амгай жингэнэх чимээг сонсоод чихээ соотолзуулан, хамрынхаа нүхийг сарталзуулж, өвгөний өөдөөс халуун амьсгалаараа төөнөн зөөлөн тургив. Дорж